Adviesrecht of instemmingsrecht? Het verschil uitgelegd voor de ondernemingsraad
De bestuurder legt een plan voor aan de ondernemingsraad. De OR moet hier iets mee, maar wat precies? Moet de OR advies uitbrengen, of moet de bestuurder instemming vragen? Het klinkt misschien als een juridisch detail, maar het verschil tussen adviesrecht en instemmingsrecht van de ondernemingsraad is groot — en heeft directe gevolgen voor de positie van de OR. In dit artikel leggen we het verschil helder uit aan de hand van artikel 25 en artikel 27 van de Wet op de Ondernemingsraden (WOR), met concrete voorbeelden uit de praktijk.
Waarom het verschil tussen adviesrecht en instemmingsrecht ertoe doet
Voordat we de details induiken, is het belangrijk om te begrijpen waarom dit onderscheid zo relevant is. Het type recht bepaalt namelijk hoeveel invloed de OR daadwerkelijk heeft:
- Bij adviesrecht mag de bestuurder uiteindelijk afwijken van het OR-advies (mits goed gemotiveerd)
- Bij instemmingsrecht kan de bestuurder het besluit niet doorvoeren zonder instemming van de OR
Dat is een fundamenteel verschil. Bij instemmingsrecht heeft de OR feitelijk een vetorecht. Bij adviesrecht heeft de OR een sterke stem, maar geen doorslaggevende. Dit maakt het cruciaal dat OR-leden weten welk recht in welke situatie geldt.
Artikel 25 WOR: het adviesrecht van de ondernemingsraad
Het adviesrecht ondernemingsraad is vastgelegd in artikel 25 WOR. Dit artikel bepaalt dat de OR advies mag uitbrengen over voorgenomen besluiten die betrekking hebben op bedrijfsorganisatorische en bedrijfseconomische aangelegenheden. Het gaat om de grote, strategische beslissingen die de richting van de organisatie bepalen.
Wanneer geldt het adviesrecht? Concrete voorbeelden
Artikel 25 WOR somt een reeks situaties op waarin het adviesrecht van toepassing is. De belangrijkste zijn:
- Reorganisaties: inkrimping, uitbreiding of andere belangrijke wijziging van de werkzaamheden
- Verhuizing: overdracht van de zeggenschap over de onderneming of een onderdeel daarvan
- Fusies en overnames: het aangaan, wijzigen of verbreken van duurzame samenwerking met een andere onderneming
- Sluiting van de onderneming of een belangrijk onderdeel daarvan
- Belangrijke investeringen ten behoeve van de onderneming
- Aantrekken van een belangrijk krediet ten behoeve van de onderneming
- Invoering of wijziging van een belangrijke technologische voorziening (denk aan een nieuw ERP-systeem of automatisering)
- Belangrijke wijziging in de verdeling van bevoegdheden binnen de onderneming
- Inhuur van externe adviseurs voor een van bovengenoemde aangelegenheden
Hoe werkt het adviesrecht in de praktijk?
Het proces verloopt als volgt:
- De bestuurder deelt het voorgenomen besluit schriftelijk mee aan de OR
- De adviesaanvraag bevat de redenen voor het besluit, de gevolgen voor het personeel en de voorgenomen maatregelen om die gevolgen op te vangen
- De OR krijgt een redelijke termijn om advies uit te brengen
- Er vindt ten minste één overlegvergadering plaats over het voorgenomen besluit
- De OR brengt schriftelijk advies uit
- De bestuurder informeert de OR over het definitieve besluit
Als de bestuurder afwijkt van het advies, moet hij dit schriftelijk motiveren. Vervolgens geldt een opschortingstermijn van één maand, waarin de OR beroep kan instellen bij de Ondernemingskamer.
Voorbeeld uit de praktijk: adviesrecht
Een productiebedrijf besluit om een van zijn drie fabrieken te sluiten vanwege dalende omzet. Dit is een besluit tot beëindiging van werkzaamheden van een belangrijk onderdeel van de onderneming. De OR heeft hier adviesrecht. De bestuurder moet een adviesaanvraag indienen met daarin de bedrijfseconomische onderbouwing, een overzicht van de personele gevolgen (hoeveel banen verdwijnen) en een sociaal plan.
Artikel 27 WOR: het instemmingsrecht van de ondernemingsraad
Het instemmingsrecht OR is vastgelegd in artikel 27 WOR. Dit artikel heeft betrekking op besluiten over regelingen op het gebied van het sociaal beleid. Het gaat hier niet om de grote strategische koers, maar om de regels en voorwaarden die het dagelijks werk van medewerkers direct beïnvloeden.
Wanneer geldt het instemmingsrecht? Concrete voorbeelden
Artikel 27 WOR noemt specifiek de volgende onderwerpen waarvoor instemming nodig is:
- Werktijdenregeling: invoering, wijziging of intrekking van regelingen over werktijden, inclusief overwerk en pauzes
- Arbeidsomstandigheden- en ziekteverzuimbeleid: regelingen op het gebied van arbeidsomstandigheden, ziekteverzuim of re-integratiebeleid
- Beloningssystemen: regelingen over de hoogte en systematiek van beloningen (niet individuele salarissen, maar het systeem)
- Vakantieregeling: regelingen over het vakantiebeleid
- Personeelsbeoordeling: invoering, wijziging of intrekking van een regeling over het beoordelen van medewerkers
- Personeelsopleiding: regelingen over het opleidingsbeleid
- Klachtenregeling: invoering, wijziging of intrekking van een klachtenprocedure
- Privacy en personeelsgegevens: regelingen over het verwerken en beschermen van persoonsgegevens van werknemers
- Aanstellings-, ontslag- of bevorderingsbeleid: regelingen op dit gebied
- Pensioenovereenkomst: regelingen over pensioenverzekeringen
- Winstdeling en spaarregeling: regelingen over winstdeling of spaarloonregelingen
Hoe werkt het instemmingsrecht in de praktijk?
Het instemmingsrecht werkt anders dan het adviesrecht:
- De bestuurder legt het voorgenomen besluit schriftelijk voor aan de OR
- De OR en bestuurder voeren overleg over het voorgenomen besluit
- De OR geeft wel of geen instemming
- Zonder instemming mag de bestuurder het besluit niet uitvoeren
- Als de OR niet instemt, kan de bestuurder de kantonrechter vragen om vervangende toestemming
- De kantonrechter verleent alleen toestemming als het besluit van de OR onredelijk is, of als het voorgenomen besluit zwaarwegende bedrijfsorganisatorische, bedrijfseconomische of bedrijfssociale redenen heeft
Dit is wezenlijk anders dan bij het adviesrecht. Bij instemmingsrecht kan de bestuurder niet zomaar het besluit doordrukken met een schriftelijke motivering. Hij heeft de instemming van de OR nodig, of anders een rechterlijke uitspraak.
Voorbeeld uit de praktijk: instemmingsrecht
Een organisatie wil een nieuw beoordelingssysteem invoeren waarbij medewerkers voortaan tweemaal per jaar worden beoordeeld in plaats van eenmaal, en waarbij de beoordelingscriteria veranderen. Dit is een regeling op het gebied van personeelsbeoordeling. De OR heeft hier instemmingsrecht. Zonder instemming van de OR mag de werkgever dit nieuwe systeem niet invoeren.
Overzicht: adviesrecht versus instemmingsrecht
Om het verschil tussen adviesrecht en instemmingsrecht helder samen te vatten:
Adviesrecht (artikel 25 WOR):
- Betreft: bedrijfsorganisatorische en bedrijfseconomische besluiten
- Invloed OR: advies uitbrengen, bestuurder mag gemotiveerd afwijken
- Rechtsmiddel OR: beroep bij de Ondernemingskamer
- Voorbeelden: reorganisatie, fusie, verhuizing, sluiting
Instemmingsrecht (artikel 27 WOR):
- Betreft: regelingen op het gebied van sociaal beleid
- Invloed OR: instemming vereist, bestuurder kan niet zonder OR
- Rechtsmiddel bestuurder: vervangende toestemming kantonrechter
- Voorbeelden: werktijdenregeling, beoordelingssysteem, privacyreglement
Grijze gebieden: wanneer is het niet duidelijk?
In de praktijk is het niet altijd zwart-wit. Er zijn situaties waarin adviesrecht en instemmingsrecht door elkaar lopen. Een aantal veelvoorkomende grijze gebieden:
Reorganisatie met nieuwe werktijdenregeling
Een reorganisatie valt onder het adviesrecht (artikel 25). Maar als onderdeel van de reorganisatie worden ook de werktijden aangepast. Die werktijdenregeling valt onder het instemmingsrecht (artikel 27). In dit geval heeft de OR beide rechten: adviesrecht over de reorganisatie als geheel, en instemmingsrecht over de nieuwe werktijdenregeling.
Nieuw ICT-systeem met privacy-implicaties
De invoering van een belangrijk nieuw ICT-systeem valt onder het adviesrecht. Maar als dat systeem ook persoonsgegevens van medewerkers verwerkt — bijvoorbeeld een nieuw HR-systeem met personeelsmonitoring — dan is ook het instemmingsrecht van toepassing voor het deel dat betrekking heeft op de verwerking van persoonsgegevens.
Harmonisatie van arbeidsvoorwaarden na fusie
Een fusie valt onder het adviesrecht. Maar de harmonisatie van arbeidsvoorwaarden die na de fusie plaatsvindt — denk aan het gelijktrekken van beloningssystemen of werktijdenregelingen — valt onder het instemmingsrecht.
De les: analyseer elk besluit zorgvuldig en splits het zo nodig op in een adviesplichtig en een instemmingsplichtig deel.
Wat als de bestuurder het verkeerde recht toepast?
Het komt voor dat een bestuurder advies vraagt terwijl er instemmingsrecht geldt, of andersom. Dit is problematisch:
- Als de bestuurder advies vraagt terwijl instemming vereist is, dan is het genomen besluit nietig. De OR kan binnen een maand na het besluit schriftelijk de nietigheid inroepen. Het besluit heeft dan geen rechtskracht.
- Als de bestuurder instemming vraagt terwijl adviesrecht geldt, dan heeft de OR feitelijk meer invloed gekregen dan wettelijk vereist. Dit is voor de OR niet nadelig, maar het is wel belangrijk om het juiste kader te benoemen voor eventuele juridische procedures.
Als OR-lid is het daarom essentieel dat je het verschil tussen adviesrecht en instemmingsrecht kent en bij elke adviesaanvraag of instemmingsverzoek kritisch toetst of het juiste recht wordt toegepast.
Praktische tips voor de OR
Tot slot een aantal praktische tips om het adviesrecht en instemmingsrecht effectief in te zetten:
- Toets bij elk voorgenomen besluit welk recht van toepassing is. Raadpleeg zo nodig artikel 25 en 27 WOR.
- Splits complexe besluiten op in een adviesplichtig en instemmingsplichtig deel als beide rechten van toepassing zijn.
- Vraag altijd om een schriftelijke aanvraag van de bestuurder, ook als het informeel wordt besproken.
- Documenteer alles: vergaderverslagen, correspondentie, besluiten. Dit is essentieel als het tot een juridische procedure komt.
- Schakel tijdig deskundige hulp in als je twijfelt over het toepasselijke recht of de beste strategie.
- Ken je termijnen: bij adviesrecht geldt een beroepstermijn van één maand, bij instemmingsrecht een nietigheidsverklaring binnen een maand.
- Wees niet bang om nee te zeggen: het instemmingsrecht geeft de OR een krachtige positie. Gebruik die wanneer dat nodig is.
Conclusie
Het verschil tussen adviesrecht en instemmingsrecht is fundamenteel voor de positie van de ondernemingsraad. Het adviesrecht ondernemingsraad (artikel 25 WOR) geeft de OR een sterke stem bij grote organisatorische besluiten, maar de bestuurder kan gemotiveerd afwijken. Het instemmingsrecht OR (artikel 27 WOR) geeft de OR feitelijk een vetorecht bij regelingen over sociaal beleid. Door te weten welk recht wanneer geldt, kan de OR zijn invloed maximaal benutten en de belangen van medewerkers effectief beschermen.
Hulp nodig? Neem contact op met TAAI-consult via onze contactpagina.