Centrale ondernemingsraad instellen: wanneer is het verplicht?
Uw organisatie groeit. Er zijn inmiddels meerdere vestigingen, elk met een eigen ondernemingsraad. Op een dag stelt een OR-lid de vraag: moeten wij niet een centrale ondernemingsraad instellen? Het is een terechte vraag. Veel concerns, holdings en grote organisaties met meerdere locaties worstelen met deze kwestie. Wanneer is een centrale ondernemingsraad instellen verplicht volgens de wet? Wat zegt COR WOR artikel 34 precies? En hoe verhoudt de COR zich tot de lokale ondernemingsraden? In dit artikel zetten we de regels, de praktijk en de valkuilen helder op een rij.
Wat is een centrale ondernemingsraad?
Een centrale ondernemingsraad (COR) is een overkoepelend medezeggenschapsorgaan dat wordt ingesteld wanneer een ondernemer meerdere ondernemingsraden heeft. De COR behandelt onderwerpen die de belangen van alle of de meerderheid van de betrokken ondernemingen raken. Denk aan organisatiebrede reorganisaties, een nieuw pensioenbeleid of de invoering van een centraal ICT-systeem.
De COR is dus geen vervanging van de lokale ORen. Het is een aanvullende laag van medezeggenschap, bedoeld om te voorkomen dat besluiten die iedereen raken, langs de afzonderlijke raden heen glippen. In de praktijk zien we dat juist dit onderscheid voor verwarring zorgt. Wie gaat waarover? Daarover later meer.
COR WOR artikel 34: de wettelijke basis
De verplichting om een centrale ondernemingsraad in te stellen staat in artikel 34 van de Wet op de ondernemingsraden (WOR). De wet is op dit punt helder:
"De ondernemer die twee of meer ondernemingsraden heeft ingesteld, is verplicht tevens een centrale ondernemingsraad in te stellen."
Dit betekent concreet:
- Zodra een ondernemer (in juridische zin: de natuurlijke persoon of rechtspersoon die de onderneming in stand houdt) twee of meer ondernemingsraden heeft, is het instellen van een COR verplicht.
- Het maakt niet uit of de ondernemingsraden vrijwillig of verplicht zijn ingesteld.
- De verplichting geldt voor de ondernemer, niet voor de ORen zelf. Het initiatief moet dus van de bestuurder komen.
Uitzonderingen op de verplichting
Artikel 34 biedt ook ruimte voor uitzonderingen. De ondernemer kan bij de SER (Sociaal-Economische Raad) ontheffing aanvragen van de verplichting om een COR in te stellen. Dit kan bijvoorbeeld als:
- De ondernemingen sterk van elkaar verschillen en nauwelijks gemeenschappelijke belangen hebben.
- De onderlinge samenwerking tussen de bestaande ORen al goed geregeld is via een convenant of samenwerkingsovereenkomst.
- Er sprake is van een zeer kleine holding met beperkte zeggenschap over de werkmaatschappijen.
In de praktijk wordt een ontheffing niet snel verleend. De SER toetst streng of de medezeggenschap op centraal niveau voldoende geborgd is.
Centrale ondernemingsraad instellen bij concerns en holdings
De verplichting om een centrale ondernemingsraad in te stellen levert bij concerns en holdings regelmatig discussie op. De vraag is dan: wie is de ondernemer in de zin van de WOR?
Het begrip 'ondernemer' in concernverband
Bij een concern met meerdere werkmaatschappijen kan er sprake zijn van meerdere ondernemers. Elke BV die een eigen onderneming in stand houdt, is in principe een zelfstandige ondernemer. De holdingmaatschappij is dat ook als zij zelf personeel in dienst heeft en een onderneming in stand houdt.
De cruciale vraag is: oefent de holding daadwerkelijk zeggenschap uit over de werkmaatschappijen? Als het antwoord ja is, dan is de holding te beschouwen als mede-ondernemer en kan de verplichting om een COR in te stellen op holdingniveau liggen.
De Hoge Raad heeft in meerdere uitspraken bevestigd dat het begrip 'ondernemer' in de WOR ruim moet worden uitgelegd. De economische en organisatorische werkelijkheid is bepalend, niet uitsluitend de juridische structuur.
Praktijkvoorbeeld: fusie van werkmaatschappijen
Stel: een holding heeft drie werkmaatschappijen, elk met een eigen OR. De holding besluit twee werkmaatschappijen samen te voegen. Na de fusie zijn er nog twee ORen. De verplichting om een COR in te stellen blijft dan bestaan, zolang er twee of meer ORen functioneren onder dezelfde ondernemer.
Maar wat als na de fusie nog maar één OR overblijft? Dan vervalt de wettelijke verplichting voor een COR. De overblijvende OR behartigt dan de belangen van alle werknemers.
Rolverdeling tussen COR en lokale ORen
Een van de meest voorkomende knelpunten na het instellen van een centrale ondernemingsraad is de rolverdeling. Wie behandelt welk onderwerp? De wet geeft hiervoor een helder uitgangspunt in artikel 35 WOR:
- De COR behandelt aangelegenheden die van gemeenschappelijk belang zijn voor alle of de meerderheid van de ondernemingen waarvoor hij is ingesteld.
- De lokale ORen behouden hun bevoegdheden voor zaken die specifiek hun eigen onderneming betreffen.
Gemeenschappelijk belang: wanneer?
Een aangelegenheid is van gemeenschappelijk belang als het besluit:
- Gevolgen heeft voor werknemers in meerdere ondernemingen.
- Op centraal niveau wordt genomen (door het concernbestuur of de holding).
- Betrekking heeft op beleid dat voor de hele organisatie geldt.
Voorbeelden van onderwerpen die typisch bij de COR thuishoren:
- Concernbrede reorganisaties of strategiewijzigingen.
- Invoering van een nieuw pensioenstelsel voor alle werknemers.
- Centralisatie van ondersteunende diensten (HR, ICT, facilitair).
- Wijziging van de concernstructuur (verkoop van een werkmaatschappij, fusie).
- Invoering van een organisatiebreed personeelsvolgsysteem.
Voorbeelden van onderwerpen die bij de lokale OR blijven:
- Wijziging van werktijden op één locatie.
- Benoeming van een vestigingsdirecteur.
- Arbobeleid dat specifiek voor één vestiging geldt.
- Lokale verhuizing of verbouwing.
Conflicten over bevoegdheden
In de praktijk ontstaan er regelmatig grijze gebieden. Een besluit over thuiswerkbeleid dat centraal wordt vastgesteld maar per vestiging anders uitpakt, is daar een goed voorbeeld van. De vuistregel: als het besluit centraal wordt genomen, behandelt de COR het. De lokale OR kan vervolgens de uitwerking op vestigingsniveau bespreken.
Het is raadzaam om bij het instellen van de COR een reglement of convenant op te stellen waarin de bevoegdheidsverdeling zo concreet mogelijk wordt vastgelegd. Dit voorkomt discussie achteraf en zorgt ervoor dat de medezeggenschap soepel verloopt.
Samenstelling van de COR
De COR wordt samengesteld uit leden van de afzonderlijke ondernemingsraden. Artikel 34 lid 2 WOR bepaalt dat de leden van de COR door de betrokken ondernemingsraden uit hun midden worden aangewezen. Dit betekent:
- Elk OR-lid dat in de COR zit, is ook lid van een lokale OR.
- De verdeling van het aantal zetels per OR wordt in het COR-reglement vastgelegd.
- Het is gebruikelijk om de zetelverdeling te baseren op het aantal werknemers per onderneming, maar dit is geen wettelijk vereiste.
Aandachtspunten bij de samenstelling
- Evenredige vertegenwoordiging: zorg dat kleinere vestigingen niet ondergesneeuwd raken. Een goede balans bevordert het draagvlak.
- Deskundigheid: het is verstandig om leden af te vaardigen die ervaring hebben met de onderwerpen die op centraal niveau spelen.
- Tijdsbesteding: COR-lidmaatschap komt bovenop het lokale OR-werk. Zorg dat de faciliteiten (uren, scholing, vergoedingen) hierop zijn afgestemd.
Groepsondernemingsraad: een tussenvorm
Naast de COR kent de WOR ook de groepsondernemingsraad (GOR), geregeld in artikel 33. Een GOR wordt ingesteld voor een groep van ondernemingen binnen een groter concern. Dit is relevant wanneer:
- Een concern meerdere divisies heeft, elk met meerdere ondernemingen.
- Bepaalde beslissingen op divisieniveau worden genomen, niet op concernniveau.
De GOR fungeert dan als een tussenlaag: boven de lokale ORen, maar onder de COR. Dit kan de medezeggenschap efficienter maken, maar voegt ook complexiteit toe. Zorg ervoor dat de bevoegdheidsverdeling tussen COR, GOR en lokale ORen glasheder is vastgelegd.
Veelgemaakte fouten bij het instellen van een COR
Uit onze adviespraktijk zien wij een aantal terugkerende fouten:
- Te laat instellen: De verplichting ontstaat op het moment dat er twee ORen zijn. Wacht niet tot er een groot besluit aankomt.
- Geen reglement: Zonder helder reglement ontstaan er eindeloze discussies over bevoegdheden.
- Lokale ORen buitenspel zetten: De COR mag niet zomaar bevoegdheden van lokale ORen overnemen. De wet bepaalt dat alleen gemeenschappelijke belangen bij de COR horen.
- Onderschatting van de tijdsinvestering: COR-leden combineren twee rollen. Zorg voor adequate facilitering.
- Geen scholing: COR-leden hebben recht op scholing (artikel 18 WOR). Maak hier gebruik van.
Wat als de ondernemer weigert een COR in te stellen?
Als de ondernemer niet voldoet aan de verplichting om een centrale ondernemingsraad in te stellen, kunnen de bestaande ondernemingsraden actie ondernemen. De mogelijkheden zijn:
- Verzoek aan de bestuurder: Begin altijd met een formeel verzoek. Leg vast waarom een COR noodzakelijk is en verwijs naar artikel 34 WOR.
- Bemiddeling via de bedrijfscommissie: Als de bestuurder niet reageert of weigert, kan de OR zich wenden tot de bedrijfscommissie van de SER.
- Gang naar de kantonrechter: Op grond van artikel 36 WOR kan iedere belanghebbende de kantonrechter verzoeken te bepalen dat de ondernemer zijn verplichtingen nakomt. De rechter kan de ondernemer verplichten om binnen een bepaalde termijn een COR in te stellen.
In de praktijk leidt een formeel verzoek met verwijzing naar de wet meestal al tot actie. Bestuurders zijn zich vaak simpelweg niet bewust van de verplichting.
Checklist: moet uw organisatie een COR instellen?
Loop de volgende punten langs:
- Heeft uw organisatie twee of meer ondernemingsraden?
- Vallen deze ORen onder dezelfde ondernemer (in de zin van de WOR)?
- Worden er besluiten genomen die meerdere ondernemingen raken?
- Is er op dit moment geen COR of vergelijkbaar overlegorgaan?
Als u op alle vragen 'ja' antwoordt, is het instellen van een centrale ondernemingsraad zeer waarschijnlijk verplicht.
Tot slot
Het instellen van een centrale ondernemingsraad is geen bureaucratische formaliteit. Het is een wettelijke verplichting die ervoor zorgt dat werknemers op het juiste niveau meepraten over besluiten die hen raken. Een goed functionerende COR versterkt de medezeggenschap in de hele organisatie en voorkomt dat belangrijke beslissingen buiten het zicht van de medewerkers worden genomen.
Of u nu bestuurder bent die wil voldoen aan de wet, of OR-lid dat het instellen van een COR wil afdwingen: kennis van de regels is de eerste stap.
Hulp nodig? Neem contact op met TAAI-consult via onze contactpagina.